Mirzə Mahmud Qənîzâdə
Fəryad qəzeti (Urmiyə), № 9, 5 May 1907
[Milli bilinc dolu Türkcə möhtəşəm tarixi bir devrim xitâbəsi]
Fəryad qəzeti Məşrutiyyət devrimi sırasında (1907 ilində) Urmiyə’də buraxılan 4-6 səhifəlik Farsca-Türkcə həftəlik bir qəzet idi. Müdiri Mirzə Həbib Urmiyə, başyazarı isə Mirzə Mahmud Qənizâdə Dilməqani idi. Məşrutə önçülərindən olan başyazar (münşi-i əvvəl) Mirzə Mahmud Qənizadə (Salmas: 1879-1935) Səttarxan’ın özəl münşisi oldu və Təbriz Əyâlət Əncüməni üyəliyinə seçildi.
Fəryad qəzetinin 5 May 1907 (5 Rəbiülaxir 1325) tarixli IX. sayında Qənizâdə’nin Türklük və Azərbaycanlılıq bilinci ilə dolu bir gənclərə xitâbə mətni yayımlanmışdır. Ortaq Türkcə ilə yazılan bu xitâbə Məşrutə aydınlarının Türklük və Azərbaycanlılıq duyarlılığını və Türkcənin işləkliyini göstərməsi və devrimçi, hürriyyətçi söyləmi baxımından tarixi bəlgə necəliyi daşımaqdadır.
120 il qədər öncə yazılmış olan bu coşqulu xitabənin əslini və köçürməsini ilk kəz olaraq oxuculara təqdim edirik. Bu xitâbədə və eyni qəzetin 3-cü sayısında (17 Mart 1907) yer alan “Fəryad Müdîrinə Vədâ’ Ediyor” kimi Türkcə yazılarda Osmanlı (Qərb) imla gələnəyi (gəniz N [ڭ] yazımı, ünlülərdə təsərrüf və əkləri təkülgü olaraq yazma təmâyülü), dil və üslub olaraq isə Osmanlı bəlâğətini də içinə alan ortaq bir Türkcə işlədilmişdir. Xitâbənin əlinizdəki yenidən nəşrində Əbcəd nüsxəsində çağdaş fonetik imla, Latın transkripsiyasında isə akademik üsullar riâyət edilmişdir.
Bu alovlu, axıcı və bəlâğətli xitâbədəki devrimçi söyləmlə yanaşı, “Türk” bodun (etnik) kimliyi və “Azərbaycan” yurd kimliyi isâbətli bir şəkildə yerli-yerində işlədilmiş və təpkicil (reactional) Fars milliyyətçiliyinin quramsal və qurumsal kimlik qazanmasından çox öncə özədayalı (qâim-bizât) bir Türk-Azərbaycan ulusçuluğu anlayışının pöhrələnmiş olduğu anlaşılmaqdadır. Vətənî (yurdevər) temalar Fəryad qəzetinin hər sayısında yer alan dəyişik altbaşlıqlardakı Türkcə beytlərdə də özünü göstərməkdədir:
«کوڭلده اقدس سودا وطن محبتیدر
وطن محبتی عمرڭ یکانه زینتیدر»
(Köŋüldə əqdəs-i sövdâ vətən məhəbbətidir
Vətən məhəbbəti ömrüŋ yegânə zînətidir)
[S. 3, 17 Mart 1907]
«وطن وطن دیهرك جان ویرن اعالینڭ
قلوب اهل وطن قبر ذی مهابتیدر»
(“Vətən-vətən” deyərək can verən ə’âlîniŋ
Qülûb-ı əhl-i vətən qəbr-i zî-məhâbətidir)
[S. 4, 24 Mart 1907]
«شفق دکل قیزاران صفحه سماده بو شب
جریحهلی وطنڭ عکس خون محنتیدر»
(Şafaq dəgil, qızaran səfhə-i səmâda bu şəb
cərîhəli vətəniŋ 'əks-i xûn-ı mehnətidir!)
[S. 5, 31 Mart 1907]
«بنای ظلم ییقیلسین تملدن اللهم
که حضرت وطنڭ منبع فلاکتیدر»
(Binâ-yı zülm yıqılsın təməldən Allâh’ım
Ki həzrət-i vətəniŋ mənbə’-i fəlâkətidir)
[S. 6, 7 Nisan 1907]
Bu beytlər əslində Osmanlı Sərvəti-Fünun axımı ədiblərindən Süleyman Nəzif’in [1870-1927] “Ey Əbnâ-yı Vətən” (Ey Vətən Oğulları) adlı bütöv bir şeirindən parçalar idi. Fəryad’ın sonrakı saylarında dəyişik beytləri başlıq altında yer alan şeir də yenə Süleyman Nəzif’ə aid (Gizli Fiğanlar: 1893) bir qəzəldən seçilmiş beytlər idi:
«سموم محنتی ایچدم لبن لبن دیهرك
وطن ترابنی اوپدم سمن سمن دیهرك»
(Sümûm-ı mehnəti içdim “ləbən ləbən” deyərək
Vətən türâbını öpdüm, “səmən səmən” deyərək)
[S. 8, 21 Nisan 1907]
«آقیتدی سیف مظالم دماء مظلومی
آرانسین اهل همیت کفن کفن دیهرك»
(Aqıtdı səyf-i məzâlim dimâ’-i məzlûmu
Aransın əhl-i həmiyyət “kəfən kəfən” deyərək!)
[S. 9, 5 Mayıs 1907]
«مزار و محبسی عرض ایلمکده استبداد
حمیت اهلنه کویا بگن بگن دیهرك»
(Məzâr u məhbəsi 'ərz eyləməkdə istibdâd
Həmiyyət əhlinə gûyâ “bəgən bəgən” deyərək)
[S. 10, 12 Mayıs 1907]
Yenə qəzetin XVI. sayısı cığasında hürriyyətçi Osmanlı aydın-yazıçılarından Namiq Kamal’ın [184-1888] “Hürriyyət Qəsîdəsi” başlıqlı ünlü şeirinin ilk beyti nəqş edilmişdir:
«وجودڭ کیم خمیر مایهسی خاك وطندندر
نه غم کر کچسه ده راه وطنده شان و شوکتدن»
(Vücûduŋ kim xəmîr-i mâyəsi xâk-i vətəndəndir
Nə ğəm gər keçsə də râh-ı vətəndə şân u şövkətdən)
[S. 16, 1 İyul 1907]
Sonrakı sayılarda isə:
«وطن داغیت یوزڭه طره پریشانڭ
خدایه عرض ایله خونین کفن شهیدانڭ»
(Vətən, dağıt yüzüŋə türrə-i pərîşânıŋ
Xudâ’ya 'ərz elə xûnîn-kəfən şəhîdânıŋ)
[S. 19, 25 İyul 1907]
«کل دکل آرقهسنده قانلی کفن
سنمیسن سنمیسن غریب وطن»
(Gül dəgil arqasında, qanlı kəfən
Sən misən, sən misən ğərîb vətən?)
[S. 20, 5 Ağustos 1907]
Kölgədə buraxılmış olan bu sayaq Türkcə bəlgələr yaxın tariximiz haqqında 2 ana gerçəkliyi vurğulamaqdadır:
1. Bizim rivâyətimiz olmadan Məşrutiyyət və Azadistan kimi ən yaxınımızdakı gəlişmələri də gerçəkçi bir şəkildə oxumaq imkansızdır və “Türk”cə baxış olmadan əldəki 'üstüncül’ rivâyətlər həmişə yarımçıq qalacaqdır.
2. Sömürgəzədə tarixyazarlığımız postkolonial sancılarla uğraşırkən şu ucuz və əlaltı “Məşrutiyyət hərəkəti Türklük bilincindən yoxsun, həttâ Türk düşməni idi” sovundan vazkeçməli, Qacar’ın son dönəmində Türklərin qatı bir Əcəm bürokrasisi basqısı altında olduğu gerçəyini idrâk etməli, Türk uluslaşma tarixinin və milli mücâdiləsinin bu dönəmdən başladığı gerçəyini mənimsəyib bəlgələməlidir.
Dr. Toğrul Atabay
FƏRYÂD
«Aqıtdı səyf-i məzālim* dimā’-i məzlûmı**
Aransın əhl-i ḥəmiyyət “kəfən kəfən” deyərək!»
_______________
[*] səyf-i məẓālim: zülmlərin qılıncı
[**] dimā’-i məzlûmı: məzlumun qanlarını
❝
Xitâbə
TÜRK CAVANLARINA
Cavanlar, gözləriŋizi açıŋız; üfüq-i istiqbâlımızdan (gələcəyimizin üfüqündən) baş göstərən və pîş-i nigâhımızı (baxışımızın önünü) qaranlıqlaşdıran buluḍları, o dəhşətli yıldırımlar yağdırmağa müstəid (isedadlı) olan müzlim (zülmətli) buluḍları görüŋüz! Mühəqqəq bir fırtına, qorxulu bir tûfân-ı bəlâ ətrâfımızda çalqanıyor. Nə içün durmuşsuŋuz, nəyə müntəzirsiŋiz (gözləyirsiniz) cavanlar?… Həyât-ı millîmizi qurtarmaq və bu kəştî-i tûfân-zədəni (qasırğa vurmuş gəmini) sâhil-i səlâmətə çıqarmaq, siziŋ, tək bir siz cavanlarıŋ zûr-ı bâzû-yı qeyrətinə (qeyrətinin qol gücünə) bağlıdır!…
Millət dərdi, milliyyət hissi cavan qəlblərdə, açıqfikirli cavanlarıŋ qəlb-i şîrânəsində (aslan ürəyində) yer tutar. Bunları deməkdən, “Sâl-dîdələrimizdə (yaşlılarımızda), qocalarımızda milliyət hissi yoqdur” demək istəmərəm. Bu qədər var ki, hâl-ı hâzırda işə yarar ancaq sizsiŋiz. Onlara siz gərək kömək edəsiŋiz. Onlarıŋ və ümûm vətən xeyr-xahlarınıŋ xəyâlâtına siz gərək rəvâc verəsiŋiz.
EY AZƏRBAYCAN CAVANLARI!… Xitâbım sizlərədir. Vaxtıŋızı nə içün ətâlətlə (hərəkətsizliklə) geçiriyorsuŋuz?… Siz Türk’süŋüz. Damarlarınızdakı qan TÜRK qanıdır. Türk olan babalarıŋız, ətvâr-ı mərdânə və şəcî’ânələriylə (igidcə və ürəklicə duruşlarıyla) özlərini âləmə tanıtmış və Türk qövmü içün əbədî bir şan və şöhrət qazanmışlar.
“Yâd olunsun ol həmiyyətmənd olan əslâfımız
Biz mücâhid, möhtərəm bir firqəniŋ əxlâfıyız”
Qafqas Türkləri, tâ qulaqlarıŋızıŋ dibindəki Qafqaslılar siziŋlə bir qövmdən, bir irqdən, bir din və məzhəbdən, hâsili bir eviŋ övlâdından olduqları halda, bu axırıncı bir neçə il müddətində baqıŋız nə oldular. Meydân-ı müsâbiqə-i tərəqqîdə (irəliləyiş yarışının meydanında) haralara qədər getdilər.
Az müddət qabaq, Qafqasiya’da Türk dedigiŋ, “Millət nədir? Tərəqqî nədir?” mütləq bilməz idilər…
İndi isə qeyrət-i həmiyyət sâyəsində çoq az Müsəlman kəndi taparsıŋız ki orada Müsəlmanlarıŋ özlərinə məxsus bir mədrəsə, ya bir qirâətxânələri olmasın!… Onları bu yola sövq edən və onlara bu həqâyiqi (həqiqətləri) tə’lim edən kimlər idilər? Heç söz yoq, cavanlar. Nûr-ı maâriflə köŋülləri ziyâlı cavanlar…
Nə üçün siz hərəkâtıŋızı onlara tətbîq etməyürsüŋüz?
İran hökûməti ilə Rusyia hökûməti ikisi bir məsləkdə bir xətt-i hərəkət tə’qîb etdikləri halda siz Türklər hərəkât-ı mücâhidəkârânəŋizi (mücahid sayağı hərəkətlərinizi) Qafqas mücâhid cavanlarının hərəkâtına nə içün uydurmayursuŋuz? Və onlarıŋ getdikləri və bir dərəcəyə qədər müvəffəq olduqları yol-ilə nə içün getməyürsüŋüz?
Ḍoğrudur, bizləriŋ öz dâyirə-i İrâniyyətimizdə özümüzə məxsus bir tərîq-i mücâhidəmiz vardır ki, Qafqasiyalılarıŋkına nisbət qəbul etməz, zîrâ ki onlar ayrı bir tərîqlə mənzil-i məqsûda tərəf irəli gediyorlar; biz isə bütün-bütünə ayrı bir vâdîdə nöqtə-yi təvəccühümüzü (yönəliş nöqtəmizi) bilməyərək yol almaqdayız.
Fəqət iqrâr edəlim, bizimki nâqisdir, qeyri-kâfîdir. Lâ-təədd ü lâ-tühsâ (saysız-hesabsız) ehtiyâcâtımıza nisbətən qiyâs qəbûl etməz dərəcədə azdır. Hanı siziŋ cəm’iyyətləriŋiz; nəşr-i savad, nəşr-i maârif cəm’iyyətləriŋiz; nətûq (nütq bacarığı olan) xətîb (xitabətçi) cavanlarıŋız; hanı siziŋ təhdidçi (teror) dəstələriŋiz?
Cavanlar, nə vaxta qədər vicdansız həqîqətsiz xâinlər vətənimizi bir başından ṭutub yeyüb qurtaracaqlar?
(Câhil cəsûr olur. Biz câhiliz, fəqət cəsârətimiz yoq. Xâin məxûf (qorxunc) olur. Biz isə xiyânətimiz yoq, fəqət xovfumuz var).
Nə içün qorquyorsuŋuz Türklər, nə içün fütûr (bezginlik) gətiriyorsuŋuz? “Bir gün yarandıq. Bir gün daxı öləcəgiz” Türklərə məxsus bir zərbülməsəldir. Vətən yolunda, millət uğrunda fədâ-yı nəfs, îsâr-ı cân etməkdən (canını saçmaqdan) şirin, ləzîz daxı nə var?…
Âh yâ Rəbbî!… O səâdət bizlərə qismət olur mu? (Zənn edərəm olur…).
“Xûn-ı ərbâb-ı həmiyyət ğərq edər zâlimləri
Məş’əl-i əfkâr-ı əhrârânə sönməz xûn-ilə”*
YAŞASUN TÜRK CAVANLARI!
YAŞASUN AZƏRBAYCAN!
M.Ğ.
❞
Fəryad Qəzeti (Urmiyə), 5 May 1907, s. 2-3.
___________
[*] Qeyrət yiyələrinin qanı zalimləri boğar. Hürriyyətçi fikirlərin məşəli qanla sönməz.
خطابه
«تورک جوانلارینا»
جوانلار، گؤزلرینیزی آچینیز؛ اُفقء استقبالیمیزدان باش گؤسترهن و پیشء نگاهیمیزی قارانلیقلاشدیران بولودلاری، اوْ دهشتلی ییلدیریملار (ایلدیریملار) یاغدیرماغا مُستعِد اوْلان مُظلِم (ظُلمتلی) بولودلاری گؤرونوز! محقَّق بیر فیرتینا، قوْرخولو بیر طوفانء بلا أطرافیمیزدا چالخانییوْر. نه اوچون دورموشسونوز، نهیه منتظرسینیز جوانلار؟… حیاتء ملّیمیزی قورتارماق و بو کشتیء طوفانزدهنی ساحلء سلامته چیخارماق، سیزین، تك بیر سیز جوانلارین زورء بازویء غیرتینه باغلیدیر!...
ملّت دردی، ملیّت حسّی جوان قلبلرده، آچیق فکرلی جوانلارین قلبء شیرانهسینده یئر توتار. بونلاری دئمکده «سالدیدهلریمیزده، قوْجالاریمیزدا ملیّت حسّی یوخدور» دئمك ایستهمرم. بو قدر وار کی: حالء حاضرده ایشه یارار آنجاق سیزسینیز. اوْنلارا سیز گرهك کؤمك ائدهسینیز. اوْنلارین و عمومء وطن خیرخواهلارینین خیالاتینا سیز گرهك رواج وئرهسینیز.
ای آذربایجان جوانلاری!… خطابیم سیزلرهدیر! واختینیزی نه اوچون عطالتله گئچیرییوْرسونوز؟… سیز تورکسونوز! دامارلارینیزداکی قان «تورك» قانیدیر. تورك اوْلان بابالارینیز، أطوارء مردانه و شجیعانهلرییله اؤزلرینی عالمه تانیتمیش و تورك قؤومو اوچون أبدی بیر شهرت قازانمیشلار.
«یاد اوْلونسون اوْل حمیّتمند اوْلان أسلافیمیز
بیز مجاهد، محترم بیر فرقهنین أخلافیییز»
قافقاس تورکلری، تا قولاقلارینیزین دیبیندهکی قافقاسلیلار سیزینله بیر قؤومدن، بیر عِرقدن، بیر دین و مذهبدن، حاصلی بیر ائوین اؤولادیندان اوْلدوقلاری حالدا، بو آخرینجی بیر نئچه ایل مدّتینده باخینیز نه اوْلدولار. میدانء مسابقهء ترقّیده هارالارا قدَر گئتدیلر.
آز مدّت قاباق، قافقاسیادا تورك دئدیگین “ملّت نهدیر؟ ترقّی نهدیر؟” مطلق بیلمز ایدیلر...
ایندی ایسه غیرتء حمیّت سایهسینده چوخ آز مسلمان کندی تاپارسینیز کی اوْرادا مسلمانلارین اؤزلرینه مخصوص بیر مدرسه یا بیر قرائتخانهلری اوْلماسین!… اوْنلاری بو یوْلا سؤوق ائدن و اوْنلارا بو حقایقی تعلیم ائدن کیملر ایدیلر؟ هئچ سؤز یوخ، جوانلار. نورء معارفله کؤنوللری ضیالی جوانلار...
نه اوچون سیز حرکاتینیزی اوْنلارا تطبیق ائتمییوْرسونوز؟
ایران حکومتی ایله روسیه حکومتی ایکیسی بیر مسلکده بیر خطّء حرکت تعقیب ائتدیکلری حالدا سیز تورکلر حرکاتء مجاهدهکارانهنیزی قافقاس مجاهد جوانلارینین حرکاتینا نه اوچون اویدورمویوْرسونوز؟ و اوْنلارین گئتدیکلری و بیر درجهیه قدر موفّق اوْلدوقلاری یوْل ایله نه اوچون گئتمییوْرسونوز؟
دوْغرودور، بیزلرین اؤز دایرهء ایرانیتیمیزده اؤزوموزه مخصوص بیر طریقء مُجاهدهمیز واردیر کی قافقاسلیلارینکینا نسبت قبول ائتمز، زیرا کی اوْنلار آیری بیر طریقله منزلء مقصودا طرف ایرهلی گئدییوْرلار؛ بیز ایسه بوتون-بوتونه آیری بیر وادیده نقطهء توجّهموزو بیلمهیهرك یوْل آلماقداییز.
فقط إقرار ائدهلیم بیزیمکی ناقصدیر، غیرء کافیدیر. لاتَعَدّ و لاتُحصیٰ (سایسیز-حسابسیز) احتیاجاتیمزا نسبتاً قیاس قبول ائتمز درجهده آزدیر. هانی سیزین جمعیتلرینیز؟ نشرء سواد، نشر معارف جمعیتلرینیز، نَطوق (یاخشی نُطق ائدن) خطیب جوانلارینیز، هانی سیزین تهدیدچی (تئروْر) دستهلرینیز؟
جوانلار، نه واختا قدر وجدانسیز حقیقتسیز خائنلر وطنیمیزی بیر باشیندان توتوب یئییب قورتاراجاقلار؟
«جاهل جسور اوْلور. بیز جاهلیز، فقط جسارتیمیز یوْخ. خائن مخوف اوْلور، بیز ایسه خیانتیمیز یوْخ، فقط خوْوفوموز وار»
نه اوچون قوْرخویوْرسونوز، تورکلر، نه اوچون فُتور (اوسانج/بئزگینلیك) گتیرییوْرسونوز؟ «بیر گون یاراندیق، بیر گون داخیْ اؤلهجهگیز» تورکلره مخصوص بیر ضربالمثلدیر. وطن یوْلوندا، ملّت اوغروندا فدایء نفس، ایثارء جان ائتمکدن شیرین، لذیذ داخیْ نه وار؟...
آه با ربّی!… اوْ سعادت بیزلره قسمت اوْلور مو؟ (ظنّ ائدهرم اوْلور...)
«خونء أربابء حمیّت غرق ائدهر ظالملری
مشعلء أفکارء أحرارانه سؤنمز خون ایله»
یاشاسون تورك جوانلاری
یاشاسون آذربایجان!
م.غ❝
