23.01.2013

Milli və Etnik Kimlik Üzərinə Söyləşi


Öyrənci Səsi Düşərgəsi’nin Toğrul Atabay ilə Söyləşisi



Öyrənci Səsi: Ulusçuluq söyləmində ən önəmli qavramlardan biri milli kimlik qavramıdır. Milli kimlik qavramının necə tanımlanması milli hərəkətlərin mahiyyətini anladır. Öyrənci Səsi düşərgəsi müxtəlif milli fəallar ilə bu qavram haqqinda və onun quramsal təməlləri üzərə müxtəlif musahibələr aparıbdır. Əlimizə çatan ilk musahibə sayın Toğrul Atabay’ın yanıdlarıdır.


Toğrul Atabay 1976-ncı ildə Güney Azərbaycan’ın Xoy şəhərində anadan olubdur. Hikayə yazarlığına gənc yaşlarından başlayıb və ilk’gənclik dönəmindən bəri müxtəlif dərgilərdə Güney Azərbaycan’da Türk kimliyi haqqında çeşidli yazılar yayınlayıbdır. İstanbul Bilimyurdu’nda Türk Dili və Ədəbiyyatı bölümündə lisans aldıqdan sonra Marmara Bilimyurdu’nda Türk Dili üzrə təhsilini davam edib ve bugün bu bilimyurdunda Türkoloji üzərinə doktora yapmaqdadır.

5.01.2013

Ətənə-Etana

Yapağılaşmış tükləriŋ və qırıq lələkləriŋlə–
uçuşu bilməyən ətcə bir quşduŋ,
qırxlıq bir edilgənlik bucağında...
Qımıldasaŋ sınacaqdıŋ.
Soyuqdan titrəyirdik, içli/dışlı soyuqdan;
heç isinmədik.
Soyudum buzluğundan dedim, donmasın keşkə dediŋ; donduŋ
Buzlağa döndüŋ...
Qurbətdə və qəribdik; bir-birimizə qarşı da yad.
Sırt'üstü düşmüş tusbağalar kimi yenildik yükümüzə...
Yaradılışıŋ yükü sırtımızda sanki
Daxı heç olmadıq;
"Xam idik... Yandıq!..."
Çox gec qalmışıq deyirdiŋ.
Donmuşduŋ...
Saçlarıŋ və dırnaqlarıŋ gözəl olmuş;
Daha qadınlaşmışsan.
Uslan; islanma bir daha bu borana!
Humay quşu çox yüksəklərdə
və çığlığı səniŋ duyabilirliўiŋiŋ ötəsində.

13.07.2012

Azerbaycan Masallarında Şah Abbas’ın Tebdil-i Kıyafetleri

Shah Abbas in Disguise in Azerbaijan Tales - Reza Khalily (Toğrul Atabay)
ACTA TURCICA
(Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi)
YIL 4 - SAYI 8/1 - Temmuz 2012 (Kültürümüzde Tebdil-i Kıyafet) s. 118-139.

Özet:

Şah Abbas’ın masallardaki tipik karakterinde ayrımcılık, iktidar, güç hırsı, sansür, popülizm ve demagoji, namusu zorlama, sıkı yönetim gibi özellikler görülmektedir. Bu imaj I. Şah Abbas’ın tarihî kimliğiyle de aşağı yukarı örtüşmektedir. Bu çalışmada Şah Abbas’ın kılık değiştirerek halk arasına karıştığı masallar ele alınmaktadır.

Anahtar kelimeler: Azerbaycan masalları, Şah Abbas, Kılık değiştirme.


Abstract:
In Azeri Tales, the character of Shah Abbas is portrayed in connection with characteristics such as power, ambition, censorship, opression, populism, free morality, play with words. This image more or less reflects the actual character of Shah Abbas as a historical figure. This study describes and analyses Azeri tales where Shah Abbas mingles among his people in disguise.

Keywords: Azeri Tales, Shah Abbas, Disguise.


19.06.2012

Yetmiş’lik...


yakacaksın sonunda biliyorum ruhumu da, cismimi de
yaratıcıların hep bir cehennemi var
bu sevdanın da rengi kara
mülkiyet kavramı yok benim için, -
uygarlığın kesik göbeğinde çağcıl bir göçebeyim
benimki değil o masum güzellik
alnın ve göğsün damgalı görüyorum
dipsiz karanlık bir kuyudur gözlerim, hayatım
sen de kaybolacaksın biliyorum
bilincim ve belleğim bir daha kaybolacak
bir daha parçalanacağım ve ruhen teşhir olacağım ve cismen teşrih olacağım 
ve kaçıncı sefer mahşur  olacağım
anonim bir meşhur 
adım bile benim değil
sen de benim değilsin, benden yabancı
eriyorum kelebek gibi, kanarak
eriyorum mum gibi, yanarak
yanağında ektiğim öpücük yeşermeyecek, o günlük kelebek
susmak, ah susmak bu hayati cinayet
bütün gizemlerin sonsuz kaynağı
körler dünyasında görmek, en büyük cezasıdır yaratıcının...

Toğrul Ata
Çengelköy- 21 şubat 2012

KUĞULAR


30.10.2011

Bir Dönəmiŋ Yaddaşı...

Keçdiўimiz günlərdə (20 Oktiyabr/Əkim günü), 21 Azər çağınıŋ soŋ ərənlərindən birisi, 80'li illərdən bəri Türkcə qəzetçiliўə damğasını vurmuş olan bir usta qələm, Yəhya Şeyda (Təbriz: 1924-2011) ulduzlar dünyasına çəkildi. Mənim yazı yaşamıma başladığım dönəmdə Məhd-i Âzâdî həftəliўində editor işləyən üstada 90'lı illəriŋ ikinci yarısında böyük bir əmək borcluyam. "Qoca adam", özəlliklə də yeŋi quşağıŋ yeŋicil dil aŋlayışını olduqca yeўgörü ilə qarşılayan və Alov kimi şairləriŋ qatı tutucu tutumunuŋ tərsinə dəўişimə açıq duruşuyla gerçək bir ulusal aydıŋ profili çizmişdi. Ulu ozan 60 il əmək ardından 87 yaşında, ardında dəўərli bir ədəbî mîras buraxaraq aramızdan ayrıldı... 

Eyni dönəmi yaşadığımız sevgili qələmdaşım Susən xanım Rəzi'niŋ bu "kültürəl qıtlıq" çağını gözəlcə bətimləyən şeirini paylaşmaq yerində olur deyə düşündüm. Uğurlar Qoca! Sağolluqlar Ecə!...
***
Bu qoşuğu 1376-da (“Məhd-i Azadi” dönəmində) sayın Toğrul Atabay-a yazmışdım və rəhmətli Ustad Şeyda bu qoşuğu “Məhd-i Azadi”-də yaymışdı. Ustad Şeyday-a nur içində yatmasını diləyirəm, Toğrul Atabay-a isə, daha-daha verimli və bərəkətli ömür.

Ay kimi
         Çay kimi
Bir sınıq qələm mənim əlimdə
Bir salxağı sənin əlində;
Gedirik qırıq qoşun kimi
                          Günəşə sarı
                                     Zəfər peşində.

Sən məndən uzaqda.
Mənsə,
Səndən xəbərsiz...
Yalqızlıqdan darılma saxın,
                            Dinmə saxın!
Sözcüklər itik-batıq
Sətirlər sökük-pozuq
Səhifələr qopuq-qopuq olsa da bilə,
Sarsılma saxın,
             Sınma saxın!
Çabalarımız uca,
Baxtımız gödədir... Bilənlər bilir
Nisgilləri doldurma giley piyaləsinə!
Susqun-susqun ışıq saç
                            Ay kimi, yetər.
Ürəyində od daşı, ovcunda sevgi,
Duru-duru çağla və ax
                           Çay kimi, yetər.

[Susən Nəvâdə-i Rəzi]
(Məhd-i Âzâdî: 1997)
http://shokufeh.mihanblog.com/post/282

24.06.2011

“YAPAY SEÇİLİM”


Hava bələş* də yerdə,
ancaq təmiz hava da yüksək məhəllələrdə!
Yetənəklər quraq bataqlıqlarda çürüyür;
ürünsüz otlar çoraqlıqda ürəyir
və bütün uruq*ları alaq kimi bürüyür...

2.06.2011

Ədəbiyyatımızda Yerlilik və Evrənsəllik


http://azyurd.com/news.php?extend.272
80-lərdə roman öldü deyə Batı yasa hazırlanarkən gözbağılayıcı Latın Ameriкalılarıŋ “Büўülü Gerçəkçilik” devi oyandı və yerli kültürüŋ evrənsəlləşməsiylə ədəbiyyata yeŋi bir rəngli dünyanıŋ qalaqapısını açmış oldu.
Mən həmişə Güney Azərbaycan’da gəlişən çağdaş ədəbiyyatıŋ birçox açıdan Güney Ameriкa yaradıcılığıyla bağdaşdığını düşünmüşəm: Şamanist kültürüŋ təzâhürləri, əski-yeŋi qatışımı, dəb-gələnək calaşması, güclü yerli kültür və sözlü-mitolojik zəmin, kültürlərarasılıq, bilinc qopuqluğu və sürəkli sorunluluq, sömürgəçilik, ülküsəl devrimçilik, doğaçılıq və yersəllik vb. 
Soŋ dönəmdə yerli ədəbiyyatımızıŋ baramasını yırtma çabalarına tanıqkən bu sorulara yanıd aramamız gərəkdiўini düşündüm:
Ədəbiyyatımız yerlilik sınırlarını haçan və necə aşabiləcək? Toplu bilinciŋ oluşmuş olmasına qarşın hələ də bildiklərimizi özümüz deyib özümüz mü eşidəcəўik?
Bizim dünyaya söyləyəcəўimiz nə var? Bunuŋ bilincindəyik mi?
Adı kimi ərəmik Əcəm yazını kimi bizim yazın da mı ‘rəsmi’ sınırlar içində qalacaq?!...

29.05.2011

TINCIXAN TİNLƏR


Hər yan göstərilər, göstərgələr, göstərişlər
Hər yön oxlar, çizgilər, imlər
Boş qalıblar, çarpıq biçimlər
Çarpışan yönlər
Çevrə qısır reкlamlar ormanı
Metalik çimlər...

Gecəleyin göўdələnlərdən yüksəklik hürküsü oyanır;
Aslaq körpülər aralıq qorxusu salır.
İnsanlar, deўil içlərindən gəldiўi kimi,
öўrədildiўi kimi göstəriş üzrə davranır.

14.05.2011

DÜNYA YIXILASI...



(alaylama)


«Dünya tosbağa üzərində bir öküzüŋ boynuzlarınıŋ üstündəymiş...»
Əti qurbanlıq:
Sağçı geriçiləriŋ halal şorbası! Pitisi, tiltəsi...
Erkəksə də sağılıq:
Südü sağıcı emperyalizmiŋ ürətkən sömürgəsi; “salt assı”!*

NAĞIL ADAM


(Çağdaş Bir Şamansı Yoğ)

«Qırx gün, qırx gecə keçdi...»
Qamtörə’yə görə özqonuğuŋ (ruh) 7 kipiniŋ 6-ci biçimi ‘sünə’, ölümdən qırx gün soŋrakı tözsüz (cismsiz) ara biçimidir. 40 gün (bütünlük simgəsi, çilə) bitincə “özüt” biçiminə dönüşərək uçmağa varır, qutsal döngü soŋucu ilk kipi olan “qut” (Evrənsəl Öz) bütününə qovuşur...
«Qanı (hanı) didügüm bəg ərənlər
Dünya mənüm diyənlər?
Əcəl aldı, yir gizlədi
Fānī dünya kimə qaldı?
Gəlimlü gidimlü dünya
Soŋ ucı ölümlü dünya!...»
— Qorqud Ata


İlkçağ’da nağıl-ayin yaşam ağacından törənmiş Yaşıl Ada-m!
Nağıllar Çağı çoxdandır qapanmış:
Sən bu qarğın çağıŋ adamı deўildiŋ;
Köksündə köçürdüўüŋ nağıllar ölkəsinə çəkildiŋ...
Aŋsızın göўüŋ köksündə bir ulduz kimi əskildiŋ...
Nağıl adam!
Sənsiz bu yalan dünya necə də yalıŋ qalacaq!
Sənsiz bu Qaraŋlıq Dünya’ya
bu issiz Yer’ə necə də yadam!

27.01.2011

"dişi mesih"


kar yağıyor
sen yoksun
yağmur yağıyor
sen yoksun
güneş doğuyor
hele doğmamışsın...
kıtlıkta ve bollukta
varolan yokluğundur!
hani kendim bilineyim diye
ve yalnızlıktan kurtulmak için yaratmıştım seni?!
ne tutarsızdı enelhak deyişim
koptuğuŋda, kıyamet kopacak
dişi mesih
mucizem seni kayıp etmekti
işte tılsımını senden esinlenen unutkan tanrı...
*

T.Ata
18 Ar '10

10.11.2010

anonim sevgili

“dün dediŋ tərk et yolumda; məndə candır sən deyən
leyk bu cismim içində lâ-məkândır sən deyən
yâra sordum ki dəhânıŋ qonçadır yâ zərrədir
yâr aydur: mən nə bilim, bî-nişândır sən deyən…”
                                                                - Şah Xataylı

Gözlərimdə ot bitdi…
Boşluğunda quruntular bağdaş qurmuş
qâzî deўilsən, itkinsən;
“məfqûdü’l-əsər”sən:
                            sin daşıŋ belə yox!
                                               ki yas-la-nım…

1.11.2010

boğulan balina

seni senin adına kaybediyorum
iz bırakmadan
saatli bir bombayım hayatım
belirsiz yıllarca sonrasına kurulmuşsa da
süreğen tehlikem sarsar güvenini
ürpertir ürkek tinini

4.10.2010

Düşsüzbirgerçək

İstanbul gəmi olmuş gedir idi
                                               üzürdü lam-lam
sahildə durmuş sən durumuŋ ayrımında deўildiŋ
qıyıda külək yelləyirdi çiçəkli ətəўiŋi
saçlarını darayırdı yel
belənçi bir gün üçün artığıyla gözəldi hava
oralı deўildiŋ sən
yuxudaydıŋ bəlkə,
yuxuluydum bəlkə,
bəlkə də yuxusuzdum.

11.08.2010

s e n i n h a y a t s a n d ı ğ ı n

tilbe olduk, emre olduk, eren olamadık
çilesini çektik, ermiş olduk, yaren olamadık
aradık, vardık, eremedik
tapındık, bulamadık…

kıyamadım tatlı gülümseyişine, uyandırmadan çıkıp gittim
gerçek değilse de yeter ki düş olsun
acıysa da yeter gülüş olsun…
senin hayat sandığın
susadığın, kandığın
bir ılgımdı mutlu olup yandığın

FƏNÂ

Bir dönüşümdür eşq
Özünü eşqə hazırla
aŋsızın çıxa-gəlir gərçi
çağrılmamış evyiyəsi tək ağırla…

17.07.2010

YAYAN GELMİŞTİM, YAYAN GİDECEĞİM

Afgan şair Muhammed Kazım Muhammedi’den çeviri
İltica ettiği İran’dan bir kamyonet arkasında yurtdışı edilen inşaat işçisi bir şairin anlattığıdır…


Günbatımında yolun sıcak soluğunda gideceğim
Yayan gelmiştim, işte yayan da gideceğim.
Gurbet tılsımım bu gece kırılacak
ve boş olan o sofra dürülecek!
ve bayram geceleri dolaylarında, komşu
Ağlama sesi duymayacaksın daha, komşu!
Kumbarası olmayan o yabancı gariban gidecek
ve oyuncak bebeği olmayan sübyan gidecek!

22.06.2010

I Confess!


(Mən êtiraf eləyirəm)

Mən êtiraf eləyirəm öz dilimlə,
özgə dildə söyləsəm də
inanıŋız düz deyirəm!
“yerkürəsi düz” deyirəm!
desəm, yüzdəyüz demişəm!
güvəniŋ, sözsüz demişəm!
bərâdərlər nə desələr mən demişəm, mən nə desəm onlar deyib; sözümüz bir!
öz dediklərimə sım-sıxı ‘gözübağlı’ qatılıram! təkbîr!

16.06.2010

Dik Başlar

yeŋi dalğa tutsaqda özgür Güneyli'lərə

satqın deyirsiŋiz, paralı ərlər deyirsiŋiz, ancaq
hesabımız boş, kitabımız qara ərənlərik, rindlərik
dünyalar alverinə girişmiş şıxlar, zâhidlər deўilik!
sovda deўil işimiz, sevda!
və çaxır qoxar üst-başımız, barut qoxar;
ətir deўil, buxur deўil, bəngiŋ dumanı deўil, üzərlik deўil!

27.05.2010

Qurd Damı

Diksindirdim, bağışla hürkütdüm bilərəkdən
Uç get türkəsaya azğın quş!
Yaŋlış damıŋ qırnasına qonmuşsan
Bu damı köpəklər, ovçular sarmış...

Yaŋlış duvarda asılı rəsmiŋ
Bu dam çuğullanmış
Bu dam gözaltında!
Bu dam ovsunlanmış...



Köçəri quş,
Pus! Sus!
Bu damıŋ dörd bir yanı quşadılmış
Pusu: Geri götür sovuŋu! Sovuş!
‘Suçüstü’ yaxalanmadan olay yerində, yanmadan…

1.05.2010

ALTUNDAĞ

Nədən çəkir yada daşı kimi məni bu dağlar
Bu dağlarıŋ büўüsü mü, ovsunu mu, nəsi var?
Qayaları ürəўindən pıŋarları qan ağlar
Dərəsində dəliləriŋ çığrısı var, nəfəsi var, səsi var!

QURAQLIQ

5-ci quşaq sürgün Güney Azərbaycanlı’ya


Rûhum;
parça-parça, buludlar kimi…
Yurdum,
keşkə keçəbilsəm, dağ kimi sərhədlərindən
və tutuqlanmadan Türküstan’a, üzərindən!
Göўləriŋdə, şaxabilsəydim, dərindən!
Yağabilsəydim,
o qurumuş çatar-çatar çölləriŋə
Keşkə bir də
dönəbilsəm qollarıŋa
və qatılsam qatar-qatar elləriŋə!
sinsi-sinsi, axabilsəm,
dolabilsəm gölləriŋə!...

28.03.2009

BİR AFRİQALI YETİRMƏSİ:

Sevgili ağsoy adam;

Doğularam, qarayam;
Böyüyərəm, qarayam;
Günəşlənərəm, qarayam;
Üşüyərəm, qarayam;
Qorxaram, qarayam;
Xəstələnərəm, qarayam;
və ölərəm, hələ də qarayam!

14.09.2008

“Ölülər gücsüz deўildir!”

"(...) Yoxoluşumuz çox uzaq olabilər; ancaq kəsinliklə birgün gerçəkləşəcək. Soŋ qızıldərili yox olub boyumuŋ (qəbilə) aŋıları ağ ağalar üçün bir târix olduğunda, bu qıyılar boyumuŋ görünməz sünələriylə (cəsəd) qaynaşacaq. Uşaqlarıŋızıŋ uşaqları özlərini bir dükanda, bir yolda, boş bir yerdə yalŋız olaraq düşündüўündə özülündə (əslində) yalŋız olmayacaqlar. Dünyanıŋ heçbir yerində bütünüylə ıssız bir yer yoxdur. Gecələri, şəhər və qasabalarıŋızıŋ xiyabanları boşalmış kimi görünsə də, özülündə, bir zamanlar oralarda yaşamış və bu gözəl torpaqları gerçəkdən sevən özütlərlə (ruhlarla) dolu olacaqdır. Ağ adam heçvaxt yalŋız qalamayacaqdır. Ağ adamıŋ mənim insanlarıma sayğı göstərməsini sağlamalısıŋız. Çünkü ölülər gücsüz deўildir! (...)"

Başqan Seattle

11.09.2008

İsa’nıŋ Sızıltısı: Azərbaycan Musiqisi

Dünyada əŋ çox satılan filmmusiqisi Azərbaycan temalarına dayanır…













Braveheart (Qurdürək: 1995), Apocalypto (Qiyâmət: 2006) kimi kinofilmləriŋ ünlü Avstralya kökənli ABD’li yönətməni Mel Gibson’uŋ Nasirə'li İsa'nıŋ yaşamınıŋ soŋ on iki saatını aŋladan və bütün dünyada səs salan Tutqu (İsa’nıŋ Çiləsi: The Passion Of The Christ, ABD: 2004) filminiŋ öŋəmli bölümlərində Azərbaycan musiqisi işlənmişdir. Filmiŋ bitim titrajında da başda “Azeri” qeydiylə suŋulan ‘soundtrack’ Göksel Baktagir və Yurdal Tokcan deyə iki Türk tərəfindən yazılıb îfa edilmşdir: Tutqu filminiŋ musiqisi John Debney tərəfindən düzənlənmişdir. Musiqi dəŋətçiliўi Peter Afterman, ək musiqi Jack Lenz’ə aiddir. Əsərdə ünlü musiqiçilərdən Shankar və Gingger qatqıda bulunmuşdur. 1966 Türkiyə-Qırxlareli doğumlu Göksel Baktagir ile birlikdə yorumladıqları ‘Azəri’ adlı əsəri Passion of Christ (Hz. İsa'nıŋ soŋ 12 saatı) filminiŋ müzikləri arasına girən 1966 Türkiyə-Ordu doğumlu O. Yurdal Tokcan, Cənnətiŋ Xanlığı (Kingdom of Heaven) adlı Hollywood filminiŋ müziklərində də icraçı olaraq yer almışdır. İsa'nıŋ çarmıxa gərilişi sırasında fondakı msuiqi bu əsərdir və Göksel Baktagir’lə Yurdal Tokcan birlikdə icra ediblər (gəlgörki sözdə Erməni musiqisi tanıdımı üçün əmcəўini təndirə yapan Türkiyə medyasından bir Taŋrı’nıŋ qulu da çıxıb bu olayı yazmamışdır!).

2.09.2008

Şahbeytlər: I

(Dərləmə-Çevriyazı: T. Ata)
“Avâzəyi bu ‘âləmə Dâvûd gibi sal;
Bâqî qalan bu qubbədə bir xoş sədâ imiş”
(Bâqî)
Gər mən mən isəm, nəsən sən ey yâr?
Və'r sən sən isəŋ, nəyəm mən-i zâr?
Hz. Füzûlî

Çıxarmaq etsələr təndən çəkib peykânıŋ ol sərviŋ
Çıxan olsun dil-i məcrûh, peykân olmasın Yâ Rəb!
Hz. Füzûlî

Mərhəm qoyub oŋarma, sînəmdə qanlı dağı
Söndürmə öz əliŋlə, yandırdığıŋ çırağı!
Hz. Füzûlî

Yâ ver baŋa mehnətimcə tâqət
Yâ tâqətim olduğunca mehnət!
Hz. Füzûlî

Öylə zə‘îf qıl tənimi firqətində kim
Vəslinə mümkün ola yetürmək sabâ məni...
Hz. Füzûlî

Nəvâî’dən Bir Rubâî


قورقوتمه مینی تاموغ‌دین ای زاهد یخ ٭ جنّت منکا بولغوسی دیبان اورمه زنخ
کیم دوزخ آنینک یادی بیله جنت ایرور ٭ جنّت باری سنینک بیله باردور دوزخ

____________________________________
Qorqutma mini tamuğdın ey zâhid-i yəx
(Qorxutma məni tamudan (cəhənnəmdən), ey buz zâhid!)
Cənnət məŋə bolğusı dibən urma zənəx
(“Cənnət məŋə olası” deyibən çənə vurma)
Kim dûzəx anıŋ yâdı bilə cənnət irür
(Çünkü tamu onuŋ yadı ilə cənnət olar)
Cənnət barı səniŋ bilə bardur dûzəx!
(Cənnət bütün səniŋlə cəhənnəmdir!)
*
(Dîvân; əlyazma, y: 221/b)

1.09.2008

ADI AŞQ…

Cihânı hiçə satmaqdur, adı ‘eşq
Döküb varluğı gitməkdür, adı ‘eşq

Əlində sükkəri ayruğa suŋub
Ağuyı kəndü yutmaqdur, adı ‘eşq

Bəlâ yağmur gibi gökdən yağarsa
Başını aŋa dutmaqdur, adı ‘eşq

Bu ‘âləm sanki oddan bir dəŋizdür
Aŋa kəndüyi atmaqdur, adı ‘eşq

Var, Əşrəfoğlı Rûmî, bil həqîqət
Vücûdı fânî etməkdür, adı ‘eşq!

Əşrəfoğlu Rûmî

Sükkər: şəkər
Ayruq: Başqa, ayrısı

Suŋmaq: təqdim etmək
Ağu: zəhr
Kəndü: öz(ü)
Aŋa: oŋa
Var: get!

SƏNSƏDİM (Sənsizlədim)!

Görməyəl’dən yüzünü bən key nigârım, sənsədim!
Âh u zâr ilə geçər bu rûzgârım, sənsədim!

Gül cəmâlıŋ gülşəniŋ gül gibi ‘ərz et baŋa ki
Bülbül-i şûrîdə-vâr —ey gül-‘izârım— sənsədim!

Göŋlümüŋ şəhrini kim vîrân edibdir zülm ilə?
Gəl yinə mə‘mûr qıl —ey şəhriyârım— sənsədim!

Söhbətindən vəsliŋiŋ, ayrı düşəl’dən ney gibi
Göklərə irgirmişəm fəryâd ü zârım; sənsədim…

Firqətiŋ yolunda bən topraq anuŋ-çün olmuşam
K’ilədə səndən yana yellər, ğubârım; sənsədim…

Gəl bərü cânım gibi iki cihânda sevgili
Səndən özgə yoxdurur ‘âləmdə vārım; sənsədim!

Bən —Hümâmî— düşmüşəm dərdiŋə nitəkim Süheyl
Qandasın dərmân, yetiş ey Nəvbahâr’ım, sənsədim!

27.08.2008

Şeyxiŋ Nüsxəsi!

Nüsxəŋ mərəz-i eşqə dəvâ eyləmədi hîç
Ey şeyx-i kərâmət-fürûş, əz də suyın iç!

Türk ədəbiyyatında Səbk-i Hindî’niŋ (Azərbaycan Axımı’nıŋ) hardasa bütün özəlliklərini şeirinə yaŋsıdan və sənətini bu sayaq ilə oluşduran əŋ öŋəmli şâirlərdəndir Na’ilî Mustafâ (ö.1666). Xəlvətîliўiŋ çeşidli öўrədiləriylə (doctrine) də süslədiўi şeiri zəngin bir altyapı yanında geŋiş bir düş-imgə yelpiўiylə gözlər qamaşdırar.

23.08.2008

UZ[UN]DİLLİ OZAN: NƏF’Î (1572-1635)

“Şimdi xeylî süxənvərân içrə
Nəf‘î mânəndi var mı bir şâ‘ir?
Sözləri Səb‘ə-yi Mu‘əlləqədir
İmrəü’l-Qəys kəndidür kâfir!” (Şeyxülislâm Yəhyâ)
(İndiki söz ustaları içində Nəf’i kimi bir şâir daha yoxdur. Çünkü onuŋ şeirləri ‘yeddi asqı’ (Câhiliyyə dövrü) şeirləri kimidir və özü də İmrəü’l-Qeys sayılır).
*
Türk divan şeiriniŋ əŋ böyük ustalarından biri olan, Türk ədəbiyyatınıŋ əŋ güclü qəsîdəyazarı olaraq tanınan 17-ci yüzil ozanı Nəf'î, Ərzurum'uŋ Həsənqalabucağı’nda doğuldu. Özgün adı Ömər'dir. Şirvan’dan köçmüş olan atası Sipâhi Məhməd Bəў, Qırım xanı Canıbəg Giray'ıŋ nədimi idi. Qırım Xanı'na sunduğu qəsîdə və şeirlərdən onuŋ da bir şair olduğu anlaşılır.
Nəf’î’niŋ doğum târixi kəsin deўildir (təxminən 1572). Yaxşı bir öўrənim görmüş olan ozan, Ərəbcə və Farsca da bilirdi. Qırım Xanı'nıŋ tapşırığıyla Sədrə’zəm Quyuçu Murad Paşa onu himâyəsinə alınıb İstanbul'a göndərmişdir, İstanbul'a gedincə 1. Əhməd’ə sunduğu qəsîdələrlə diqqəti çəkən Nəf'î qısa zamanda ünlü olmuşdur. "Nəf'î" məxləsini oŋa dostu ve qoruyucusu olan târixçi Gəlibolulu Âli taxmışdır.

17.08.2008

VƏTƏN (Həmdullah Subhî)




Həmdullah Subhî [Taŋrıövər] حمدالله صبحی
(1885 - 1966)


VƏTƏN وطن
“Türk Milli Marşı Sözü” «ملی مارشمزڭ کفته‌سی»

Ey mâdər-i ələm-zədə, ey yâr-i âşinâ ای مادر ألمزده، ای یار آشنا
Pâyana erdi artıq o hicrân zamânları پایانه ایردی آرتق او هجران زمانلری
Aç sînə-yi visâlıŋı əvlâd-ı zârıŋa آچ سینهء وصالڭی اولاد زاریڭه
Sıq qəlb-i eşqiŋ üstünə məhcûr olanları صیق قلب عشقڭ اوستنه مهجور اولانلری

13.08.2008

Saat 25

beşinci ilçağım
13-cü ayım
uğursuz sayım!
saat: iўirmibeş;
bütün olasılıqlarıŋ
əŋ soŋuncu seçənəўi
ilkyazıŋ taŋrıçası, yayıŋ muştuçusu, güzüŋ elçisi
çığ altında qar çiçəўi!
çağ altında ötələriŋ gerçəўi,
orundan irəli
uzayıŋ qaradəliklərində
nəmrəniŋ qaraçoru
iki-dirlikli biz;
iki tin var tənimizdə
ötədən-bəri
“bir mən var məndən içəri”!

20.06.04
istanbul/cəvizlibağ

N'eylərsən?

od çənbəri daralmış,
dörd yanı yağı almış;
iştə, tək qurşun qalmış;
n’eylərsən?!

bütün yollar kəsilmiş,
qala yeŋilmiş; yurd da, qurd da basılmış,
carçı yahı asılmış;
n’eylərsən?!

qaraŋlıqlar bulaşmış
sel —daşmış— başdan aşmış
səni satan; yoldaşmış;
n’eylərsən?!

soŋ gülləm;
ya qapılmaq, ya qıyınmaq ya ölüm!
qollarım yanımda deўilsə; n’eyl’im?
n’eylərsən?!...


26 Haziran ’04
cəvizlibağ

12.08.2008

Xəyâlî’dən İkicə Çılğın Qəzəl

(Özgün biçimiylə- Çevriyazı: T.Ata)


جهان آرا جهان ایچینده‌دور آرایی‌بیلمزلر
او ماهیلر که دریا ایچره‌دور دریایی بیلمزلر

خرابات اهلینه دوزخ عذابن اکمه ای زاهد
که بونلر ابن وقت اولدی غم فردایی بیلمزلر

شفق‌گون قان ایچینده داغینی سیر ایتسه عاشقلر
کونشده ذرّه کورمزلر فلکده آیی بیلمزلر

خمیده قدلرینه رشتۀ عشقی تاقوب بونلر
آتارلر تیر مقصودی ندندور یایی بیلمزلر

خیالی فقر شالینه چکنلر جسم عریانی
انوکله فخر ایدرلر اطلس و دیبایی بیلمزلر

*

6.08.2008

SEÇMƏ BEYTLƏR: 3


صبرم آلوب فلک بکا یوز بیک جفا ویرر»
آز اولسه بر متاع ایل اکا چوق بها ویرر
دوشدم بلای عشقه خردمند عشق ایکن
«ایل شمدی بندن الدوغی پندی بکا ویرر
*
Səbrim alub fələk baŋa yüz miŋ cəfā verir
Az olsa bir mətā‘ oŋa el çoq bahā verir
Düşdüm bəlā-yı eşqə xirəd-mənd-i eşq ikən
El şimdi məndən alduğı pəndi baŋa verir!...
(Füzūlî)

Məxfî’dən ‘Şâhânə’ Bir Əkiz Qəzəl:


Əkiz söz sənəti:
Adını Ər. ‘عکس’ (tərs; yaŋsı) sözündən alan (bizcə: ək+iz) bir zəka buluşu (kəşfi) sayılan bu söz sənəti bir cümlə, dizə (misra) ya da qoşaqdakı (beyt) kəlmələriŋ, birneçə kəlmə vəya kəlmə topluluqlarınıŋ yerlərini dəўişdirərək (tərsdən/aynalı/devrik düzərək) —geŋəldə eyni aŋlamı verən və birincisiniŋ yaŋsımasından oluşan yeŋi bir dizə/yarımdizə qurmaqla—düzələn uzluqdur. Əkiz uzluğunda, cümlədə bir sözcük obiriniŋ öŋünə vəya arxasına gətirilərək cümlə/birləşmə yeŋidən qurular. ‘Əks ü tərd’ vəya ‘əks ü təbdîl’ də deyilər. Zehndə ‘cinas’la eyni etkini törədən bu uzluq (teknik), gözəl düzənləndiўi durumda sözüŋ aŋlamını gücləndirər, maraqlı bir uyum və müziкallıq sağlayar.
Əkiz sözcükləriŋ düzülüşünə görə —bütöv əkiz / əksik əkiz olmaq üzərə— iki sayaqdır:

1.08.2008

Qəzvinli Vâiz’dən Seçmə Qəzəllər: 1

(Əlyazmasından özgün biçimiylə ilk olaraq köçürülüb yayınlanır)


ای سهی قد کچدی ایکیدلوق خم اولماق چاقیدور
یتدی بو طومار پایانه بوکولماق چاقیدور

دوندی آغز تیش سیزلوقدن یلان سوراخنه
آغله آغله بو آقز بیرله نه کولماق چاقیدور

کیتدی قوت دیزلردن اوتراق اولماق کرک
چون بنا سستالدی دیوارونک توکولماق چاقیدور

کوجلی یاقار قاریلوق قاری اسر غم صرصری
نیجه یوز چین توشمسونک یوزقه پوزولماق چاقیدور

کس تعلق جسم خاکیدن بودور کلدی اجل
جان شیرینم بو سوزکچدن سوزولماق چاقیدور

روزکار ایلن مدارا قیل بیر ایکی کون داخی
چوق چکشمه ای بنم عمرم اوزولماق چاقیدور

عمر کچدی جان شیرینم کچنمه تلخکام
کام اوزوندن آل که بوستانک پوزولماق چاقیدور

خلق عالم ایچره واعظ چوق مکرر اولمشوز
باشه کل ای عمر باشلردن ساولماق چاقیدور

Köç Türküsü:



sürülük-sürgünlük


Köç târixi yazıldı aŋdacımıza,
Qurbət izi qazıldı yaddaşımıza
(Sürgün izi qazıldı sin daşımıza!)
Nələr gəldi, nələr dik başımıza!
—Qurdlar-quşlar sürgündə—
Leşcillər qonmuşdur dağ-daşımıza…
(Quzğunlar qonmuşdur dağ-daşımıza…)

.............................. Pərən-pərən, alp-ərən, bəlli olmaz sayımız;
...............................N’edəlim köç dəstanıyla başlar soyumuz!?...
...............................(N’edəlim köç boylarıyla başlar boyumuz!?...)
*

Silviya Plat: Leydi Lazarus



Aşağıda, dördüncü intihar girişimiylə yaşamdan sıyrılan ünlü Ameriкalı şâirə Silviya Plat’ıŋ (Sylvia Plath: 1932-1963) bir intihar dəŋəməsini aŋladan Leydi Lazarus şeiriniŋ Türkcəsini oxuyacaqsıŋız.
Plat’ıŋ bu şeiri, İncil’də keçən və Hz. Îsâ’nıŋ diriltdiўi kimsə olan Lazarus’a bir göndərmədir. Bu şeir, ozanecəniŋ 3. intihar girişimini aŋladır... T.A.




Lady Lazarus (3)
Sylvia Plath

(Boston 1932- Londra 1963)


Ginə yapdım, ginə yapdım iştə.
On ildə bir kərə
Bacararam bunu mən
Bir çeşid ayaqlı mö’cüzə, tənim
Bir Nazi abajuru qədər parlaq,
Sağ ayağım
Kağız üstünə ağırlıq,
Üzüm heçbir özəlliўi olmayan, çılxa
Yahudi kətəni, əŋ incəsindən.

SEÇMƏ BEYTLƏR: 2


رخنده باده‌دن یارک که آب و تاب اولور پیدا»
درونمده بنم بر معدن سیماب اولور پیدا

خیال حلقۀ زلفکله اشکم دوشسه دریایه
«زمان حشره دک کرداب بر کرداب اولور پیدا

Ruxunda bādədən yārıŋ ki āb u tāb olur peydā
Dərūnumda bənim bir mə‘dən-i sîmāb olur peydā

Xəyāl-i halqa-yı zülfüŋlə əşkim düşsə dəryāya
Zamān-ı həşrə dək girdāb bər girdāb olur peydā

Nābî
(Urfa: 1642- İstanbul: 1712)

Sâib’dən Çevirilər- 3

Günertə hələ yoxluq yuxusunda; oyandıq
Gecə yoxoluş qaraəsriўiykən ayıldıq

Ayağımız dəc kimi ətəўiŋ düўünündə
Səni izləmək üçün hol tək didərgin olduq

Sâib’dən Çevirilər- 2

Çılğınlıqdan bu özgə evrəni itirmişəm!
Göўgəzərəm də eviŋ yerini itirmişəm!

Nə mən özümdən nə də kimsə məndən soraqlı
Köŋül məni, mən də o dəlini itirmişəm!

Taxtı, tacı əlindən uduzmuş Süleyman tək
Haçandır əsriklikdən şüşəni itirmişəm!

Mən soŋsuzdan varlığıŋ başlanğıcını sorma!
Daş yuxudan nağılıŋ başını itirmişəm!

Uşaq eviŋ yolunu itirincə ağlayar
Necə ağlamayım mən; yiyəsin itirmişəm!?

Əŋ yeўi —hara getsə— köŋül dalınca olum
İndi ki —Sâib— Kə’bə, bodevin itirmişəm!?

SEÇMƏ BEYTLƏR: 1

(özgün yazımı, çevriyazısı, açıqlama)


هر کورن عیب ایتدی آب دیدۀ کریانمی»
ایلدم تحقیق کورمش کمسه یوق جانانمی

چوق چقرمه کوکلره فریادم ای کافر صقین
«اینجنور ناکه مسیحا ایشیدوب افغانمی

Hər görən ‘eyb etdi āb-ı dîdə-yi giryānımı
Eylədim təhqîq görmiş kimsə yoq cānānımı

Çoq çıqarma göklərə fəryādım ey kāfir, saqın
İncinür nā-gəh Məsîhā eşidüb əfğānımı!

(Füzūlî)

Nədim’dən Bir Qəzəl

(Özgün əlyazmasından köçürməlik)


عشقه دوشدی جان و دل مفت جوانان اولدی هب»
صبر و طافت مصرف چاک کریبان اولدی هب

اچمش اولدم سینه‌سن بر کرّه آرام سکون
سینه‌ ده بیلمم نه حالتدر کریزان اولدی هب

خالی کافر زلفی کافر چشمی کافر الامان
سربسر اقلیم حسنک کافرستان اولدی هب

کردنندن سینه‌سندن بوسه‌لر ایتمشدی وعد
جمله‌سندن نیلیم کافر پشیمان اولدی هب

بر نزاکتله آچوب فس کوشه‌سندن پرچمن
شویله کوسترمشکه کیم کوردیسه حیران اولدی هب

شیوۀ رفتاری همشیرکمی اوکرتدی سکا
هر سوزک شیرین زبانم جانمه جان اولدی هب

"سن دیمش‌سنکم کیمک دردیله کریاندر "ندیم
«هب مروّتسز سنک دردکله کریان اولدی هب

***

27.07.2008

İnqiraz...


Only after the Last Tree has been cut down,
Only after the Last River has been poisoned,
Only after the Last Fish has been caught,
Only then will you find that Money Cannot be Eaten.
Cree Indian Prophecy

*

Ancaq Soŋ Ağac kəsilmiş olduğundan soŋra,
Ancaq Soŋ İrmaq ağulanmış olduğundan soŋra,
Ancaq Soŋ Balıq ovlanmış olduğundan soŋra,
Ancaq onda Paranıŋ Yeyiləsi Olmadığını bulacaqsıŋız!

Qızıldərili Bilgəliўi

Sâib’dən Çevirilər- 1


Sâib Təbrizli (1592/99-1670/76)


BİRDİR…
Xızır suyu, gecəlik çaxır birdir!
Əsrikliklə ölümsüz ömür birdir!
*
Yeўləriŋ gözü köŋlümüz üstədir
Yüz oxçu üçün tuşluq budur, birdir!
*
O yuxulu gözləriniŋ öŋündə
Âşiqiŋ iniltisi, nağıl birdir!
*
Din-küfür pilləsi tərəzi kimi
İki görünər gözü, dili birdir!
*
Miŋ isə də bu bağçanıŋ bülbülü
Hamısınıŋ mahnısı, ‘ir’i birdir!
*
Sınıq qanadlı quş yanında —Sâib—
Qəfəs, bağ, yuva da həryeri birdir!

T.ATA

əsriklik: 'مستی'
tuşluq: nişan (taxtası).
ir: lirik şeir.

Güneyli Şairə: SABAHAT TƏBRİZÇİ

(Sabahat Tabriztchi)












*

“Kağıtla, kalemle geçti günlerim,
Yazdıkça bağrımın ateşini söndürürüm.
Bu serseri bahtımdan, yüz çevirmişim.
Baş taşım defter olsun,
Alnımın yazısını yazan kalemim de
Tabutumun ağacından olsun!...”



Keçənlərdə Türkiyə’niŋ ünlü —özəlliklə Türkbilim alaŋındakı yayınlarıyla bilinən— Sîmurğ yayınlarından Sabahat Tabriztchi’niŋ (S. Təbrizçi) Türkiyə Türkcəsində “Xoşluq-Boşluq” deyə həcmli bir şeir kitabı yayınlandı (Hoşluk ve Boşluk, S. Tabriztchi, 1. basqı, Dimurg yayınları, İstanbul: 2003; 373 s.).

24.07.2008

TÜRKCƏ HAİ-KAİLƏR










*
Dəŋiz, bir ana;
Doğmamış boğar
Düşüўü də tapılmaz…


***

Doğa gəlini,
Səni qısırlaşdıran
Hansı anasız?!

***

Başlanğıcda su vardı;
Əriyir buz dağları:
Soŋ Çağ bu (qiyâmət)!

***

qoyun olmuşuq!



qoyun olmuşuq
inanmırsan mı?
qurbanlıq ətimiz paylanır qapı-qapı
şəŋlikdə kəsilirik
yasda kəsilirik
sözdə öz bacağımızdan asılırıq:
Ərəb asqırır başımız kəsilir
Əcəm öskürür dilimiz!…


KÖLGƏSİNDƏN QAÇAN ADAM

Toğrul ATABAY
(Yurdsuzluq, öykü toplusu II)


Şıdırğı yağış dəftər-dəstəўini yığışdırmağa məcbur etdi. Çizgili kağızlarını, istamp və qələm-dəftərini zipli gön çantasına toparlayıb qatlanan tənəkə masasını xiyavanıŋ qırağındakı qocaman ağaca dayadı. Qovluq çantasından kiçik 57 cığarasını çıxardıb alışdırdı. Yanıqlı-yanıqlı, ovurtlarıyla somurub, qoŋurlaşmış seyrək qaban dişləriniŋ arasından, tüstüdən saralan dən düşmüş dolu bığlarınıŋ altından müşk qoxan havaya ötürdü.

― Qarğış olsun! Cığara paramızı belə qazanmadan süftəmizi korladı.

“Dâdgâh-i İnqilab”ıŋ qarşısı ıssızlaşmışdı. Bugün bundan artıq gündəlik umanmayacağını sezərəkdən yağmuruŋ diŋməsini gözləməўə qoyuldu. Sarsaqca bir şəŋlik sızdı içinə. Əŋ çox sevdiўi və piyesini yazmaqda olduğu el mahnısı –Qaçaq Nəbi– içində çalınmağa başladı. Sağanaq yağış damlalarınıŋ ötüşməsi də qatıldı bu mahnıya:

MANQURD*


I

Ormanlar, dağlar, bozqırlar qəfəsə salınmış Ala Qurd’dan uzaqlaşdılar. Xırçın heyvan zincirlə bağlı ikən qəfəsdə qıvrılaraq vurnuxurdu. Yorulduğunda öfkə ilə, demir çubuqlarıŋ çevrəsini alan tutsaqçı kişilərə baxınırdı. Onlarıŋ gözü maraqla, qorxmaqsızın qıvraq, iri gövdəli ala qurda tikilmişdi.

Kişilərdən biri, cır və buyurucu səslə danışırdı:

― «Siz mənim peşəmi –vəhşi heyvanları həmilləşdirməўi– doğurdan öўrənmək istəyirsiŋizsə, “Ac qarnıŋ inamı omaz!” ilkəsini unutmamalısıŋız. Düşməniŋiziŋ qarnı siziŋ çörək yoluŋuzdur. Hər türlü ötkəmliўi ovmaq, hər inadı sındırmaq üçün əŋ kəsə yol!... Bu ala qurda baxıŋ: şişəўən bir yırtıcı canavardır. Özgürlüўünə güvənir; yürüş gücünə öўünür. Sakı, çox sürmədən dəўişib yumşacıq bir bəbə kimi uysallaşacaqdır!”

O –Aryan Bəў– dişlərini qıcırdıb loğaz üçün qurddan:

― «Görəsən sevgili qonağımız nə kefdə?!» deyə sordu.

Eləbil onuŋ dilini bilir; heyvan da onuŋ dilini aŋlayırdı. Ala Qurd xırıldayıb dar qəfəsdə, zinciriniŋ uzandığı qədər oyan-buyana vurnuxdu. Hürkünc, qorxunc səslər ilə qıvancsızlığını bildirdi. İki ayağı üstə qalxır, az qalırdı məftillər ardından izləyiciləri parçalasın... Bir sürə yad hərifləri hədələdikdən soŋra ağzı köpüklənərək susdu.